Najpierw dostrzegasz węża. Dopiero później gwiazdę.
Jego ciało prześlizguje się między ramionami pentagramu, jakby metal na chwilę zapomniał, że powinien pozostać nieruchomy. Łuski chwytają światło, ogon wymyka się poza obręcz. Jest w tym napięcie: spotkanie żywego kształtu z geometrią, instynktu z porządkiem, czegoś nieuchwytnego z linią, którą można precyzyjnie wyznaczyć.
Naszyjnik z wężem i pentagramem przyciąga wzrok, zanim zdążymy zapytać o jego znaczenie. A kiedy już zapytamy, otwierają się drzwi do historii znacznie bardziej zaskakującej, niż podpowiadają pierwsze skojarzenia. Prowadzi ona przez egipskie świątynie, opowieści o dawnych filozofach i tarczę chrześcijańskiego rycerza.
Tak — pentagram znajdziemy również tam.
Wąż ma wyjątkowy talent do wymykania się prostym ocenom. Jego bezgłośny ruch może budzić niepokój, a zrzucana skóra podsuwa obraz nowego początku. Pozostawia po sobie dawny kształt i porusza się dalej. Trudno o bardziej sugestywną scenę dla ludzkiej wyobraźni.
British Museum, objaśniając symbolikę Asklepiosa, greckiego boga sztuki leczenia, wskazuje właśnie na odnawianie skóry jako źródło skojarzeń węża z młodością i witalnością. W rzymskiej tradycji bóg ten nosił imię Eskulapa. Wąż owinięty wokół jego laski należał do języka opowieści o leczeniu i odnowie. To historyczna symbolika, a nie przypisywanie leczniczych właściwości biżuterii.[1]
Wyobrażenie przemiany ma w sobie coś, co nadal do nas przemawia. Możemy odczytać je bardzo osobiście: jako zgodę na opuszczenie sytuacji, roli czy przekonania, które stały się zbyt ciasne. Wąż pozwala ubrać tę myśl w obraz. Zostawić dawną skórę. Ruszyć dalej.
W starożytnym Egipcie ten sam świat zwierząt dostarczył również potężnego znaku ochrony. Uniesiona kobra, znana jako ureusz, pojawiała się na czołach bogów i władców. Metropolitan Museum of Art wyjaśnia jej związek między innymi z boginią Wadżet oraz wyobrażeniem odpierania wrogów ogniem i jadem.[2]
Jeszcze ciekawszy szczegół kryje się w architekturze. Rzędy takich kobr umieszczano także przy zwieńczeniach świątynnych struktur, tworząc symbolicznie chronioną przestrzeń. Wąż mógł więc czuwać nad granicą. Jego groźny wygląd służył odstraszaniu tego, co miało pozostać na zewnątrz.[2]
To piękny paradoks: stworzenie zdolne wzbudzać lęk powierzano roli strażnika. Patrząc na współczesny motyw węża, warto pamiętać, jak różne opowieści mieści jego sylwetka.
Nie każdy zwinięty wąż jest jednak uroborosem. Ten szczególny motyw przedstawia węża pożerającego własny ogon, zamykającego ciało w obiegu bez wyraźnego końca. Met, opisując pracę Anselma Kiefera „Astral Snake”, łączy uroborosa z nieskończonością i kolistym pojmowaniem czasu.[3]
Na naszyjniku StrigaShop widzimy inne rozwiązanie: wąż oplata gwiazdę, a jego ogon opada poniżej obręczy. Nie jest pochwycony w paszczy. Dlatego trafniej mówić tutaj o wężu splecionym z pentagramem. Sama obecność okręgu nie zamienia kompozycji w uroborosa.
Takie szczegóły mają znaczenie. Pozwalają zobaczyć przedmiot uważniej, zamiast przykrywać go pierwszą napotkaną legendą.
A sama gwiazda? Pentagram jest pięcioramienną figurą, której przecinające się linie można poprowadzić jednym ciągłym ruchem. W jego rysunku tkwi porządek, ale także pewna zagadka: wzrok podąża za linią i wraca do punktu, z którego wyruszył.
Jedną z ciekawszych dawnych relacji zostawił Lukian z Samosat. W tekście znanym pod angielskim tytułem „A Slip of the Tongue in Salutation” wspomina, że pitagorejczycy używali pentagramu jako znaku rozpoznawczego i nazywali go „zdrowiem”.[4]
Wyobraź sobie gwiazdę działającą jak hasło między ludźmi połączonymi wspólną tradycją. Gest rozpoznania: należysz do tego samego kręgu. Ta relacja nie rozstrzyga, kto pierwszy narysował pentagram, ale pokazuje jedno z jego dawnych znaczeń — bardzo odległe od współczesnego obrazu znaku grozy.
Jeszcze większe zaskoczenie czeka w średniowiecznej literaturze. W poemacie „Pan Gawain i Zielony Rycerz” bohater wyrusza w drogę z czerwonym puklerzem, na którym widnieje złoty pentagram. Tekst, dostępny w przekładzie Jessie L. Weston w zbiorach cyfrowych University of Rochester, dokładnie objaśnia ten wybór.[5]
Pięć ramion wiąże się tam między innymi z pięcioma ranami Chrystusa, pięcioma radościami Maryi i pięcioma cnotami rycerza. Ciągłość linii ma odpowiadać spójności jego zalet. Gwiazda staje się obrazem wierności i moralnego zobowiązania.[5]
To niezwykła scena: znak, który dzisiejszy widz mógłby odruchowo uznać za złowrogi, towarzyszy bohaterowi ufającemu Chrystusowi. Nie dowodzi to, że pentagram miał zawsze chrześcijańskie znaczenie. Pokazuje, jak wiele zależy od konkretnego tekstu, epoki i człowieka, który używa symbolu.
Skąd zatem jego mroczna reputacja? Jeden z ważnych tropów prowadzi do dziewiętnastowiecznej literatury okultystycznej. Éliphas Lévi w rozdziale poświęconym pentagramowi rozróżniał znaczenia gwiazdy zależnie od jej ustawienia: dwa wierzchołki skierowane ku górze wiązał z szatanem, jeden — ze Zbawicielem.[6]
Czytamy tutaj konkretną interpretację konkretnego autora. Nie jest to uniwersalny klucz do wszystkich pięcioramiennych gwiazd stworzonych wcześniej i później. Przykład Gawaina wystarczy, by zobaczyć, dlaczego historia symboli wymaga większej cierpliwości niż szybkie przypisanie im jednej etykiety.
Gdy wąż spotyka pentagram na współczesnej zawieszce, te różne skojarzenia mogą zacząć ze sobą rozmawiać. Nie ma jednak podstaw, by przypisywać temu konkretnemu wzorowi jedną starożytną doktrynę. Możemy zaproponować własne odczytanie, świadomie odróżniając je od historii.
Wąż przywołuje wówczas przemianę, a gwiazda — wybrany porządek. Jedno podpowiada, że możesz się zmienić. Drugie przypomina o zasadach, które chcesz zachować. W takiej interpretacji naszyjnik staje się opowieścią o dojrzewaniu bez utraty siebie.
Można też po prostu pozwolić działać jego formie. W złotej wersji naszyjnika StrigaShop światło zatrzymuje się na łuskach i krawędziach gwiazdy, a ciemniejsze zagłębienia podkreślają splot. Na tle czarnej koszulki kompozycja będzie wyrazista; w rozpiętym kołnierzyku pojawi się bardziej dyskretnie. Ten sam detal może nabrać surowego, gotyckiego albo zmysłowego charakteru.
Najciekawsza biżuteria daje pretekst do rozmowy. Ktoś dostrzeże węża i zapyta o jego znaczenie. Ktoś inny zobaczy gwiazdę, której historię — jak sądzi — już zna. Wtedy można opowiedzieć o egipskim strażniku, pitagorejskim znaku rozpoznania i rycerzu ze złotym pentagramem na tarczy.
Naszyjnik z wężem i pentagramem znajdziesz w StrigaShop. A to, którą z tych opowieści zabierzesz ze sobą, pozostaje Twoim wyborem.
Bo czasem największa tajemnica symbolu polega na tym, jak pochopnie uznaliśmy, że już go rozumiemy.
Źródła i dalsza lektura:
- British Museum, „Gods and goddesses of Roman Britain” — Asklepios/Eskulap i symbolika węża: https://www.britishmuseum.org/learn/schools/ages-7-11/ancient-rome/gods-and-goddesses-roman-britain
- The Metropolitan Museum of Art, „Uraeus fitting from shrine” — ochronna funkcja kobry: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/546127
- The Metropolitan Museum of Art, Anselm Kiefer, „Astral Snake” — uroboros, nieskończoność i kolisty czas: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/486552
- Lukian z Samosat, „A Slip of the Tongue in Salutation”, przekład H.W. i F.G. Fowlerów, The Lucian of Samosata Project — świadectwo literackie o pentagramie pitagorejczyków: https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=home%3Atexts_and_library%3Aessays%3Aa-slip-of-the-tongue-in-salutation
- „Sir Gawain and the Green Knight”, przekład Jessie L. Weston, The Camelot Project, University of Rochester — opis tarczy i symboliki pentagramu: https://d.lib.rochester.edu/camelot/text/weston-sir-gawain-and-the-green-knight.html
- Éliphas Lévi, „The Blazing Pentagram”, fragment „Transcendental Magic”, reprodukcja tekstu w Venerabilis Opus — źródło do poglądów autora, nie potwierdzenie prawdziwości twierdzeń o magii: https://www.venerabilisopus.org/en/writing/eliphas-levi-the-blazing-pentagram
